Жалған ақпаратты қалай тануға болады: толық нұсқаулық
Жалған ақпаратты анықтауға, тексеруге және оған қарсы тұруға көмектесетін практикалық нұсқаулық
01 Жалған ақпарат түрлері
Жалған ақпарат
Шындыққа сәйкес келмейтін, қасақана жасалған мәлімет. Мақсаты — адастыру, қорқыту немесе қоғамдық пікірге ықпал ету.
Манипуляция
Шын мәліметтерді бұрмалау: контексттен шығару, маңызды бөлігін жасыру, бұрмаланған тұжырымдар жасау.
Мисинформация
Адамдар шын деп ойлап таратқан жалған ақпарат. Зиянды ниет жоқ, бірақ зиянды.
Дипфейк
Жасанды интеллект арқылы жасалған жалған видео, аудио немесе сурет. Нақты адамның бет-бейнесін, дауысын имитациялайды.
Кликбейт
Шындыққа сәйкес келмейтін, бірақ назар аудару үшін арнайы жазылған сенсациялық тақырыптар.
Ақпараттық толқын
Бір тақырыптағы жалған мәліметтердің бот желілері мен жалған аккаунттар арқылы үйлестіріліп таратылуы.
02 Тексерудің 7 қадамы
Дереккөзді тексеріңіз
Ақпарат қайдан шыққан? Ресми сайттан ба, әлде белгісіз Telegram-арнадан ба? Доменді, «Біз туралы» бөлімін және редакция деректерін тексеріңіз.
Басқа дереккөздерден растаңыз
Бір ғана дереккөзге сенбеңіз. Ақпаратты кемінде 2-3 тәуелсіз БАҚ-тан іздеңіз. Тек бір жерде бар ма — күмәнді.
Күнін тексеріңіз
Ескі жаңалықтар жаңа контексте таратылуы мүмкін. Жарияланған күнін қараңыз — мүмкін бұл 3 жыл бұрынғы мақала?
Фото мен видеоны тексеріңіз
Сурет бойынша кері іздеу арқылы оның бұрын қайда пайдаланылғанын тексеріңіз. Google Images, TinEye, Yandex Images сервистерін қолданыңыз.
Тақырыпты мазмұнмен салыстырыңыз
Тақырып сенсациялық болуы мүмкін, ал мәтінде мүлдем басқа нәрсе жазылған. Тек тақырыпқа сенбей, мақаланы толық оқыңыз.
Эмоцияға берілмеңіз
Жалған ақпарат көбіне қорқыныш, ашу немесе үрей тудыратын тақырыптарды пайдаланады. Күшті эмоция сезінсеңіз, тоқтап, тексеріңіз.
Бұл кімге тиімді?
Бұл ақпаратты кім тарауы мүмкін және неліктен? Кімнің мүддесіне қызмет етеді? Бұл сұрақ көбінесе мотивті анықтауға көмектеседі.
03 Тексеру құралдары
04 Фейк тапсаңыз не істеу керек
Таратпаңыз
Тексерілмеген ақпаратты әрі қарай жібермеңіз. Оны «мүмкін рас шығар» деген ескертумен таратудың өзі жалған мәліметтің ауқымын кеңейтеді.
Хабарлаңыз
Материалды Орталықтың @AntiFakeCenterBot Telegram-ботына жіберіңіз. Әлеуметтік желіде тиісті шағым санатын таңдаңыз.
Шындығын айтыңыз
Егер ресми теріске шығаруды тапсаңыз, оны бөлісіңіз. Дұрыс ақпарат жалған мәліметтен кем таралмауы керек.
05 Жалған ақпарат белгілері: чек-парақ
3 және одан көп белгі болса — ақпаратты тексеру қажет
06 Жиі қойылатын сұрақтар
Жалған ақпарат дегеніміз не?
Жалған ақпарат — адамдарды шатастыру үшін қасақана таратылатын шындыққа сай келмейтін мәлімет.
Ақпараттың растығын қалай тексеруге болады?
Ақпарат көзін, жарияланған күнін және бастапқы дереккөзді тексеріңіз. Ресми мәліметтермен салыстырыңыз.
Жалған ақпарат туралы қайда хабарлауға болады?
Материалды @AntiFakeCenterBot Telegram-боты арқылы немесе ortcom.kz сайтындағы хабарлау формасы арқылы жіберуге болады.
Орталық қалай жұмыс істейді?
Орталық күмәнді материалдарды талдайды, ресми дереккөздермен салыстырады және тексеру нәтижесін жариялайды.